بازمانده های شهر باستانی ، بر گستره ای به فراخی تقریبا ۲۰۰۰ هکتار در کناره جنوب خاوری شهر کنونی نیشابور بر جای مانده است . بر این گستره شماری تپه های باستانی به نام های  کهن دژ، الب ارسلان ، سبزپوشان ، شادیاخ ، تپه مدرسه ، بازار ، قنات تپه ، تپه تاکستان به چشم می نشیند که با شماره ۲۱۶ در سیاهه آثار ملی به ثبت رسیده است . برای نخستین بار کاوش های علمی باستان شناسی از سال ۱۹۳۵ میلادی از سوی یک هیئت کاوش گر آمریکایی  در پیوند با موزه « متروپولیتن » به سرپرستی چارلز و ویلکینسون در تپه سبز پوشان ، تپخ مدرسه ، قنات تپه و تتپه تاکستان انجام گرفت و آثار بسیار ارزشمندی از دوره اسلامی فراچنگ آمد . در سال ۱۹۶۶ میلادی نیز ریچارد بولیت  برنامه پژوهشی جامعی را بخاطر بازیابی جایگاه و بازسازی  محله های شهر باستانی انجام داد . در سال ۱۳۴۷ شمسی سیف الله کامبخش فرد نیز در بخشی از محوطه شهر باستانی به کاوش گری پرداخت . در سال ۱۳۶۷ هم چهارمین برنامه پژوهشی از سوی هیئتی به سرپرستی سید محمود موسوی در این محوطه به اجرا در آمد که دستاورد آن بازیابی بازمانده های معماری دوره سلجوقی در بخشی از این محوطه بود . از آخر های سال ۱۳۷۸ نیز هیئتی به سرپرستی رجبعلی لباف خانیکی کارهای کاوش گری در محله « شادیاخ » نیشابور آغاز کرده است .

شهرستان نیشابور ، خطه ای است به وسعت ۲۴۸ /۹ کیلو متر مربع که در شمال استان خراسان قرار دارد. نیشابور از شمال با کوه های بینالود و شهرستان قوچان ، از باختر با شهرستان های اسفراین و سبزوار ، از خاور با مشهد ، از جنوب با تربت حیدریه و کاشمر هم مرز است . رود های نیشابور بیشتر فصلی هستند . « کالشور»  نام  بزرگترین رودخانه این شهرستان بشمار می رود. آب و هوای نیشابور پایدار نیست . دره های پر آب و سرسبز دامنه های بینالود در شمال از هوای معتدل کوهستانی و هوای نواحی جنوبی نسبتا گرم و بیابانی است .

     شهرستان نیشابور در برگیرنده دو شهر ، پنج بخش ، پانزده دهستان و ۶۳۲ آبادی و بر پایه آمار انتشار یافته در سال ۱۳۷۰ دارای ۳۹۹۲۸۷ نفر جمعیت است .

باقی در ادامه مطلب . . .

ادامه مطلب…

پیش از ساسانیان چهرهً ابرشهر (  نیشابور ) در هاله پوشیدگی ها و ناپیدائی ها پیچیده است . در تصاویر ابهام آلودی که مورخان از این شهر پیش از تاریخ می دهند جز خطوطی ناخوانده نمی توان دید .تنها پس از پارت هاست  که نقشی با ابعادی نسبتاَ مشخص از نیشابور داریم به تقریب تمام تاریخ نگارانی که زندگی نامه نیشابور را پیش چشم داشته اند ، اشارت کرده اند که اردشیربابکان بنیاد گذار امپراطوری ساسانی این شهر را مورد توجه قرار داده ونخستین سنگ بنای آن به دست شاپور اوّل ساسانی نهاده شده ودگر باره آسیب فراوان دیده وبعد به توان بازوی نیرومند حکومت شاپور دوم مرمت شده وگسترش یافته است

  . آنگاه یزدگرد دوم ( ۴۵۷-۴۳۸م ) این شهر را به خاطر ویژگیهایش که از آن جمله خاک حاصلخیز وهوای سالم ومطبوع ورایحه بهارساز آن بهشت خرّمیها را به یاد می آ ورد و فراوانی آب همچنین خصوصیات مذهبی برای فارع زیستن خویش بر می گزیند ونیز گفته اند در زمان یزدگرد دوم تعداد زیادی مسیحی در آنجا زندگی می کرده اند و این جا پایگاه و محل اقامت اسقف نسطوریها ( پیروان نسطوریوس اسقف آنطاکیه ) بوده است ، این پادشاه تعدادی از ارامنه ً ارمنستان و گرجستان را به این « شهر می آورد و در آغاز مورد لطف و محبت قرار می دهد . لیکن در اواخر کار به آنان خشم می گیرد . و آن بد بختان آواره را از دم تیغ می گذراند.

باقی در ادامه مطلب . . .

ادامه مطلب…

« ساخت شهری و محیط فرهنگی نیشابور عصر بوسعید :

     بعلت ویرانی های پی در پی و نیز فقدان اسناد تاریخی دقیقی که ساخت شهر نیشابور را در یک دوره ً معین بویژه عصر مورد نظر ما ، توصیف کند ، به دشواری می توان در باب ساخت شهری نیشابور سخن گفت . آنچه مسلم است این است که نیشابور عصر بو سعید یکی از بزرگترین شهرهای مشرق زمین بوده و به گفته ً خلیفه ً نیشابوری ۴۷ محله داشته و محله ً جولاهگان که یکی از محلات متوسط آن بوده است خود دارای سیصد کوچه بوده است و اگر وصف نیشابور مقارن دوران جوانی بو سعید را به روایت مقدس در نظر بگیریم ۴۴ محله داشته که بعضی از محلات آن مانند محله جور و محله حیره هر کدام برابر نیمی از شیراز همان روزگار بوده است و معتقد بوده اند که اگرمحله جور جدا از نیشابور باشد نیاز به طبل و علم وحاکمی مستقل دارد. دراین شهر ، مجموعه ً ویژگیهای یک شهر بزرگ از قبیل بازار ها و میدان ها و مدارس و مساجد و خانقاء ها و گورستان ها و کتابخانه ها و حتی کلیسیا و کنشت وجود داشته است . میدان های اصلی شهر آنها که نامش باقی مانده عبارت بوده است از میدان زیاد منسوب به زیادبن عبدالرحمن و میدان حسین بن معاذ دو مربعه ً اصلی ( یعنی چهار سوی مرکزی و عمده ) به نام مربعه ً بزرگ و مربعهً کوچک در شهر وجود داشته که همه ً قسمت اعظم بازار ها بدان متصل می شده است و چهار سوی کرمانیان یکی از مربعه های دیگر شهر بوده است . آنچه از محلات نیشابور این عصر نام برده اند عبارت از محله ً شاهنبر در بالای شهر و محله ً فزو و محله ً نصر آباد و محله ً ملقاباد و محله ً رمجار که در بالای آن مسکن مسلم بن حجاج  قشیری بوده است و محله ً باغ الرازیین و محله ً باب ابی الاسود در قسمت بالای شهر به طرف کوه و محله ً دارابجرد که پیوسته ً صحرا بوده است در بالای شهر و محله ً جوری و حایط سلمه و نیز محله ً تلاجرد که مزار امام الحرمین جوینی و امامزاده ً محروق در آنجا قرار داشته است . از مهم ترین محلات شهر یکی همان محله ً حیره بوده و کهن دیز یا قهندز که جای  قبر دقاق و قشیری  و محمد بن یحیی را در قبله آن تعیین کرده اند . محله ً دیگر محلهً شادیاخ بوده که بعد ها قبر عطار و به روایتی قبر مجدالدین بغدادی نیز در آنجا بوده است و گویا تلاجرد و شادیاخ بسیار نزدیک به هم بوده است و در داخل همین شادیاخ محله ً محمد آباد قرار داشته است . دیگر از محلات مهم شهر محله ً باب عزره است که سکه ً خدام در آن قرار داشته و محله ً سحور . آنچه از سکه های ( کوچه ها ) نیشابور این عصر نامش برای ما باقی مانده است عبارت است از سکه ً طرخان و سکه ً صرامین ( یا صرافین ) و سکه ً یحیی بن محمد بن یحیی وسکه ً خر گوش و سکه ً عمار که این سکه ً اخیر خود در داخل سکه ً سعیاباد قرار داشته است و سکه ً عیسی بن ماسرجس و سکه ً باذان که در دارالترک قرار داشته است و سکه ً شکش و کوی عدنی کویان و سکه ً بالویه و سکه ً ابوبکر صبغی و سکه ً سیار و سکه ً عبدالسلام و سکه قصارین و سکه ً مسلم و سکه ً حرب که گویا آراسته ترین بازارهای شهر بوده است پر از دکان های میوه فروشی و گلفروشی و سکه ً مسیب و سکه ً معاد و سکه ً هشام و سکه ً مفتی .

باقی در ادامه مطلب . . .

ادامه مطلب…

دکتر جهانگیر اوشیدری